Pozulmuş şüur
Şüurun Pozulmasının Səviyyələri və Növləri
Şüur pozulması müxtəlif səviyyələrdə baş verə bilər, bunlar yüngül çaşqınlıqdan tam şüur itkisinə qədər dəyişir:
1. Konfüzyon (Çaşqınlıq)
Konfüzyon (çaşqınlıq) zamanı şəxs düşüncə proseslərində qeyri-müəyyənlik və ya çaşqınlıq yaşayır. Fikir qarışıqlığı və yavaş reaksiyalar meydana gəlir.
Simptomlar: Konsentrasiya çətinliyi, qarışıqlıq, yavaş cavablar, yaddaşın zəifləməsi və ya oriyentasiyanın pozulması (məsələn, zaman və ya məkan qarışıqlığı).
2. Letarji
Letarji vəziyyəti şüur səviyyəsinin yüngül azalması ilə xarakterizə olunur. Şəxs adətən yuxuya meyilli və ətraf mühitə qarşı reaksiya göstərməkdə çətinlik çəkir.
Simptomlar: Yuxuluq, yavaş hərəkətlər və danışıq, ətraf mühitə qarşı azaldılmış maraq, zəif diqqət və asanlıqla yorulma.
3. Stupor
Stupor vəziyyəti dərin bir yuxu və ya yuxuya bənzər bir vəziyyətdir. Şəxs yalnız güclü stimullarla (məsələn, yüksək səslə çağırmaq, sarsıtmaq) reaksiya verə bilir, lakin dərhal yuxuya qayıda bilər.
Simptomlar: Yalnız güclü stimullarla qısa müddətli reaksiya, əksər vaxt hərəkətsizlik, ətrafla ünsiyyət qura bilməmək.
4. Koma
Koma tam şüur itkisi vəziyyətidir. Şəxs ətraf mühitə qarşı heç bir reaksiya vermir və xarici stimullara cavab vermir.
Simptomlar: Tam şüur itkisi, reaksiya verməmək, səs və ya fiziki stimullara cavabın olmaması, nəfəs və ya ürək döyüntüsünün normaldan daha zəif olması.
5. Delirium
Delirium şüurun ani dəyişiklikləri ilə müşahidə edilən vəziyyətdir və adətən müvəqqəti olur. Delirium zamanı şəxs çaşqınlıq, halüsinasiyalar və ya narahatlıq hiss edə bilər.
Simptomlar: Çaşqınlıq, yuxu-oyanma dövrünün pozulması, əsəbilik, halüsinasiyalar, narahatlıq və ya aqressiya.
Şüur Pozulmasının Səbəbləri
1. Travmatik Beyin Zədələri
Baş zədəsi və ya travmatik beyin zədəsi şüurun pozulmasına və hətta komaya səbəb ola bilər. Bu vəziyyət kəllə-beyin travması nəticəsində meydana gələ bilər.
Məsələn: Avtomobil qəzası, başa küt zərbə, düşmə nəticəsində yaranan zədələr.
2. Beyin İnfarktı (İnsult)
Beyin qan axınının pozulması, yəni insult, şüurun dəyişməsinə və ya itirilməsinə səbəb ola bilər. Beyin toxumalarına oksigen çatışmazlığı nəticəsində baş verir.
Simptomlar: Ani baş ağrısı, nitqdə çətinlik, yarım bədənin iflici, görmə problemləri, şüurda dəyişiklik və ya koma.
3. Hipoksiya (Oksigen Çatışmazlığı)
Beynə kifayət qədər oksigenin çatmaması (hipoksiya) şüurun pozulmasına və hətta komaya səbəb ola bilər. Bu, müxtəlif səbəblərdən, o cümlədən ürək dayanması, boğulma və ya tənəffüs problemləri nəticəsində baş verə bilər.
4. Damar Problemləri
Aorta və ya digər böyük damarların tıxanması və ya qan laxtalanmaları beynə qan axınının azalmasına səbəb ola bilər və şüurun pozulmasına yol açar.
5. Metabolik və Elektrolit Pozuntuları
Metabolik balanssızlıqlar və ya elektrolit çatışmazlığı (məsələn, natrium və ya kalium səviyyələrinin çox yüksək və ya çox aşağı olması) beyində problemlərə və şüur pozuntularına səbəb ola bilər.
Məsələn: Şəkərli diabetdə qanda şəkərin çox aşağı düşməsi (hipoqlikemiya) və ya çox yüksək olması (hiperqlikemiya) şüurun pozulmasına səbəb ola bilər.
6. Toksinlər və Zəhərlənmələr
Spirtli içki, narkotiklər, karbonmonoksid və ya digər kimyəvi maddələrlə zəhərlənmə şüurun pozulmasına səbəb ola bilər. Həddindən artıq spirt və narkotik istifadəsi də dərin şüur itkisinə gətirib çıxara bilər.
7. Beyin Şişləri və Enfeksiyaları
Beyin şişləri, beyinə təzyiq göstərə bilər və şüurun dəyişməsinə səbəb ola bilər. Eyni zamanda, beyin infeksiyaları (məsələn, meningit, ensefalit) də şüur pozulmasına səbəb ola bilər.
8. Epileptik Tutmalar
Epilepsiya zamanı meydana gələn tutmalar şüurun müvəqqəti itirilməsinə və ya qarışıqlığa səbəb ola bilər. Bu tutmalar beyin fəaliyyətinin qısa müddətli pozulması ilə xarakterizə olunur.
9. Dərmanlar və Narkotiklər
Bəzi dərmanlar və ya narkotiklər şüurun pozulmasına səbəb ola bilər. Sakitləşdirici dərmanlar, anesteziya və ya narkotik maddələr beyin fəaliyyətinə təsir edərək şüurun azalmasına gətirib çıxara bilər.
Şüur Pozulmasının Müalicəsi
Şüur pozuntusunun müalicəsi onun səbəbindən asılıdır və müalicə dərhal aparılmalıdır. Şüur pozuntusu həyati təhlükə yaradan vəziyyət olduğundan, müalicə çox vaxt təcili tibbi yardım tələb edir. Müalicə yolları aşağıdakılardır:
1. Şüurun Bərpası üçün Təcili Yardım
Təcili tibbi yardım zamanı əsas məqsəd beyinə kifayət qədər oksigenin çatdırılmasıdır. Bu, tənəffüsün təmin edilməsi və ya kardiopulmonar reanimasiya (CPR) ilə həyata keçirilə bilər. Beyinə oksigen çatmadıqda, beyində ciddi və daimi zədələr baş verə bilər.
2. Səbəbə Yönəlmiş Müalicə
Qan şəkəri: Qanda şəkər səviyyəsinin çox aşağı düşməsi nəticəsində yaranan şüur itkisi zamanı qlükoza məhlulu verilə bilər.
Zəhərlənmə: Spirt, narkotiklər və ya karbonmonoksid zəhərlənməsi varsa, zərərli maddənin çıxarılması və detoksifikasiya tədbirləri görülür.
Beyin zədələri və ya şişlər: Beyin zədələri və ya şişləri cərrahi müdaxilə və ya dərmanlarla müalicə etmək mümkündür.
Elektrolit balansı: Elektrolit balanssızlıqlarını normallaşdırmaq üçün dərmanlar və maye məhlulları verilir.
3. Davamlı Monitorinq və Reabilitasiya
Şüurun pozulması ciddi zədələnmələrə səbəb ola biləcəyi üçün uzunmüddətli monitorinq tələb oluna bilər. Xəstə tam sağalmadıqda reabilitasiya və fizioterapiya ilə bərpa proqramı həyata keçirilir.
Nəticə
Pozulmuş şüur müxtəlif səbəblərlə bağlı ola bilən və həyat üçün ciddi təhlükə yaradan bir vəziyyətdir. Bu vəziyyətin səbəbi tez bir zamanda müəyyənləşdirilməli və təcili tibbi müdaxilə ilə müalicə edilməlidir. Şüurun pozulması, beyin fəaliyyətinə və ümumi bədən funksiyalarına təsir göstərərək xəstənin həyatını təhlükəyə ata bilər, buna görə də vaxtında diaqnoz və müalicə həyati əhəmiyyət daşıyır.