Spesifik fobiyalar (yüksəklik, həşəratlar, təyyarələr və s.)
Spesifik Fobiyalar Nədir?
Spesifik fobiyalar, müəyyən bir obyektə, hadisəyə və ya şəraitə qarşı çox intensiv və qeyri-real qorxu hissi ilə xarakterizə olunur. Şəxs, qorxduğu obyekt və ya vəziyyətlə qarşılaşdığında çox güclü fiziki və emosional reaksiyalar verir və bu, adətən narahatlıq, təlaş, titrəmə və ya qaçma istəyini artırır.
Spesifik Fobiyaların Əlamətləri
Spesifik fobiyalar, müəyyən bir obykt və ya vəziyyətlə qarşılaşan zaman aşağıdakı simptomlarla özünü göstərir:
1. Fiziki Simptomlar
Ürək döyüntüsü: Qorxulan vəziyyətlə qarşılaşıldıqda ürək döyüntüsünün artması.
Nəfəs darlığı: Tənəffüs çətinlikləri, nəfəs darlığı və ya tez nəfəs alma.
Titrəmə: Bədənin və ya əllərin titrəməsi.
Başgicəllənmə və halsızlıq: Şəxs qorxduğu obyekt və ya vəziyyətlə qarşılaşarkən başgicəllənmə və ya yüngül halsızlıq hissi keçirə bilər.
Mədə və bağırsaq problemləri: Qarın ağrıları, ürəkbulanma, ishal və ya qəbizlik kimi mədə-bağırsaq şikayətləri.
Ağrı və ya gərginlik: Əzələ gərginliyi və ya ümumi bədən ağrıları.
2. Emosional və Psixoloji Simptomlar
Şiddətli qorxu: Şəxs qorxduğu obyektlə və ya vəziyyətlə qarşılaşarkən qeyri-real və həddindən artıq qorxu hissi yaşayır.
Narahatlıq: Əvvəlcədən qorxulan vəziyyətin təsiri ilə narahatlıq və ya təlaş hissi.
Gərginlik: Qorxulan obyekt və ya vəziyyətə qarşı davamlı gərginlik və gözləmə hissi.
Kontrolu itirmək: Qorxu və narahatlıq hissi səbəbindən insan özünü idarə edə bilmədiyini düşünür.
3. Davranış Dəyişiklikləri
Qaçmaq və ya qarşılaşmamaq: Fobiya yaşayan şəxs qorxduğu vəziyyət və ya obyektlə qarşılaşmamaq üçün müxtəlif yollarla qaçmağa çalışır.
Sosial təcrid: Qorxulan obyekt və ya vəziyyətə qarşı narahatlıq və ya qorxu səbəbi ilə sosial vəziyyətlərdən və insanlardan qaçmaq.
Çətinliklə iştirak etmək: Fobiya səbəbi ilə şəxs müəyyən sosial və fiziki fəaliyyətlərdə iştirak etməkdə çətinlik çəkə bilər.
Spesifik Fobiyaların Səbəbləri
Spesifik fobiyalar bir neçə amilin birləşməsi ilə yaranır. Bu amillər arasında genetik, bioloji, psixoloji və ətraf mühit faktorları yer alır.
1. Genetik Faktorlar
Spesifik fobiyalar, ailə üzvləri arasında daha çox rast gəlinirsə, genetik meylin olduğunu göstərə bilər. Yəni, əgər bir ailə üzvündə spesifik fobiya varsa, digər ailə üzvlərində də bu vəziyyətin inkişaf etmə riski artar.
2. Beyin Kimyası
Beyindəki kimyəvi maddələr, xüsusilə serotonin və dopaminin balanssızlığı, qorxu və anksiyete hisslərinin güclənməsinə səbəb ola bilər. Bu maddələr, beynin emosional vəziyyətini və qorxuya qarşı reaksiyalarını tənzimləyir.
3. Psixoloji və Ətraf Mühit Faktorları
Keçmiş travmalar: Spesifik fobiyalar, əvvəlki təcrübələr və travmalarla əlaqəli olaraq inkişaf edə bilər. Məsələn, uşaqlıqda yaşanan təcrübələr (həşərat tərəfindən sancılmaq, təyyarə qəzası və s.) fobiyaların yaranmasına səbəb ola bilər.
Öyrənilmiş davranışlar: İnsanlar, qorxulan obyekt və ya vəziyyətlə qarşılaşdıqda narahatlıq və qorxu hissi keçirə bilərlər. Bu hisslər təkrarlanarsa, spesifik fobiya inkişaf edə bilər.
4. Ailədaxili Təcrübələr
Ailədə və ya yaxın sosial çevrədə başqalarının qorxu və narahatlıq hissi göstərməsi də spesifik fobiyanın inkişafına təkan verə bilər.
Spesifik Fobiyalar Növləri
Spesifik fobiyalar çox müxtəlif ola bilər və aşağıdakı kimi qruplaşdırıla bilər:
1. Heyvanlarla Əlaqədar Fobiyalar
Həşəratlar (aracnofobiya – örümcek qorxusu, insekt fobiyaları və s.)
Heyvanlar (qurd, ilan, pişik, it və s.)
2. Təbii Hadisələrlə Əlaqədar Fobiyalar
Yüksəklik (akrofobiya)
Su (hidrofobiya)
Fırtına, qarışıq hava şəraiti
3. İnsanlarla və Sosial Vəziyyətlərlə Əlaqədar Fobiyalar
Sosial fobiya (başqaları tərəfindən mühakimə olunmaqdan qorxmaq)
Performans qorxusu (səhnəyə çıxmaqdan qorxmaq, danışıqlar etməkdən qorxmaq)
4. Texnoloji və İnsanı Gündəlik Həyatını Çətinləşdirən Vəziyyətlərlə Əlaqədar Fobiyalar
Təyyarə qorxusu (aviyofobiya)
Qapalı məkanlarda olmaqdan qorxmaq (klaustrofobiya)
Spesifik Fobiyaların Müalicəsi
Spesifik fobiyalar müalicə edilə bilən vəziyyətlərdir və müxtəlif yanaşmalarla idarə edilə bilər. Müalicə adətən, şiddətin dərəcəsindən və fərdi ehtiyaclardan asılı olaraq fərdiləşdirilir.
1. Psixoterapiya
Koqnitiv Davranış Terapisi (CBT): CBT, spesifik fobiyaların müalicəsində ən təsirli terapiya üsullarından biridir. Bu terapiya, şəxsin qorxularını tanımağa və onları idarə etməyə kömək edir.
Eksponensial terapiya: Şəxs qorxduğu obyekt və ya vəziyyətlə tədricən qarşılaşmağa başlayır. Bu yanaşma, qorxunu yavaş-yavaş və idarə edilə bilən bir şəkildə azaldır.
2. Dərman Müalicəsi
Anksiyolitiklər və antidepresanlar: Bəzi insanlar, spesifik fobiyalarını idarə etmək üçün dərmanlardan istifadə edirlər. SSRI-lər (seçici serotonin geri alım inhibitorları) kimi dərmanlar, sosial və ya müəyyən obyektlərdən qorxan insanlarda narahatlığı azaldır.
3. Yaşam Tərzi Dəyişiklikləri
Rahatlama texnikaları: Yoga, meditasiya və dərin nəfəs alıb-verərək narahatlığı azaltmaq və bədəni sakitləşdirmək mümkündür.
Fiziki fəaliyyət: Məşqlər, bədənin və zehinin sağlamlığını yaxşılaşdırır və narahatlıq hissini azaldır.
Nəticə
Spesifik fobiyalar, insanların gündəlik həyatlarını çətinləşdirən, lakin müalicə edilə bilən psixoloji pozğunluqlardır. Müxtəlif psixoterapiya üsulları, dərman müalicəsi və həyat tərzi dəyişiklikləri ilə spesifik fobiyaların şiddəti azaldıla bilər. Əgər spesifik fobiya simptomları varsa, mütəxəssisə müraciət etmək vacibdir.