Uşaqlarda Anksiyete Bozukluğu
Məzmun süni intellekt ilə optimallaşdırılmışdır
Uşaqlarda Anksiyete Pozğunluğu: Növləri və Əsas Əlamətləri
Uşaqlarda müşahidə olunan anksiyete pozğunluğu, sadə bir narahatlıq hissi deyil, uşağın gündəlik həyatına təsir edən ciddi bir vəziyyətdir. Valideynlərin bu vəziyyəti erkən fərq etməsi, uşağın emosional inkişafı üçün həyati əhəmiyyət kəsb edir. Anksiyete müxtəlif formalarda təzahür edə bilər və hər bir növün özünəməxsus spesifik göstəriciləri mövcuddur.
1. Ayrılma Anksiyetesi
Uşaq valideynindən və ya ona qulluq edən şəxsdən ayrı qaldıqda həddindən artıq narahatlıq yaşayır. Bu vəziyyət uşağın müstəqillik qazanmasına mane ola bilər.
- Əlamətlər:
- Ana, ata və ya baxıcısından ayrılmaq istəmir.
- Məktəbə getməkdən qətiyyətlə imtina edir.
- “Ana ölsə, birdən nəsə olsa…” kimi ölüm və itki qorxuları.
- Gecə tək yatmaqdan çəkinmə.
2. Sosial Anksiyete
Uşaq ictimai mühitlərdə və insanların əhatəsində olduqda intensiv qorxu hiss edir. Bu, uşağın sosial adaptasiyasına mənfi təsir göstərir.
- Əlamətlər:
- Yad insanların yanında danışmaqdan çəkinmə.
- Sinifdə suallara cavab verməkdən və ya təqdimat etməkdən qorxma.
- Tənqid olunma və ya utandırılma qorxusu.
- “Birdən gülərlər”, “birdən səhv edərəm” kimi neqativ düşüncələr.
3. Generalizə Olunmuş Anksiyete (GAD)
Uşağın tək bir mövzu ilə məhdudlaşmayan, bir çox sahədə davamlı narahatlıq yaşamasıdır.
- Əlamətlər:
- “Birdən bu baş verər”, “birdən xəstələnərəm” kimi genişmiqyaslı qorxular.
- Hər hadisənin ən pis tərəfini düşünmək.
- Daimi gərginlik və narahatlıq halı.
- Mükəmməllikçilik və özünü həddindən artıq tənqid etmə.
4. Panik Atak
Nadir hallarda rast gəlinsə də, uşaqlarda qəfil başlayan intensiv qorxu və kəskin fiziki simptomlarla müşahidə olunur.
- Əlamətlər:
- Nəfəs darlığı və ürək döyüntüsünün sürətlənməsi.
- Qarın nahiyəsində sancılar və baş gicəllənməsi.
- “Öləcəyəm” və ya “boğuluram” kimi ifadələrin işlədilməsi.
5. Seçici Mutizm
Uşağın müəyyən mühitlərdə (məsələn, məktəbdə) tamamilə susması, lakin evdə normal ünsiyyət qurmasıdır.
- Əlamətlər:
- İctimai yerlərdə tam susqunluq nümayiş etdirmək.
- Evdə və güvəndiyi şəxslərlə normal ünsiyyət.
- Ünsiyyət stresi zamanı bədənin “donmuş” vəziyyətə keçməsi.
Uşaqlarda Anksiyetenin Fərqli Davranış Formaları
Anksiyete hər zaman birbaşa qorxu kimi görünməyə bilər. Bəzən bu pozğunluq özünü aşağıdakı davranışlarla büruzə verir:
- Fiziki şikayətlər: Qarın ağrısı və baş gicəllənməsi (tibbi səbəb tapılmadıqda).
- Qidalanma pozuntusu: Yeməkdən imtina və ya həddindən artıq yemək.
- Vərdişlər: Dırnaq yemək və ya saç yolmaq.
- Yuxu problemləri: Gecə tez-tez oyanmaq və kabuslar görmək.
- Emosional reaksiyalar: Tez ağlama, kəskin əsəbi reaksiyalar və ya sosial geriçəkilmə.
Anksiyetenin Yaranma Səbəbləri
| Səbəb | İzah |
|---|---|
| Genetik Meyillilik | Ailə üzvlərində anksiyete və ya panik pozğunluq varsa, risk artır. |
| Həddindən Artıq Qoruyuculuq | Valideynin “sən edə bilməzsən” mesajı uşaqda özünəinamı azaldır. |
| Sosial Təzyiq | Məktəbdə utandırılma, zorakılıq və ya dostsuzluq faktoru. |
| Travmatik Hadisələr | Ayrılıq, boşanma, itki və ya kəskin həyat dəyişiklikləri. |
| Mükəmməllik Tələbi | “Səhv etməməlisən” təzyiqi uşaqda yüksək stres yaradır. |
Müalicə və Müdaxilə Yolları
1. Peşəkar Terapiya Dəstəyi
Uşaq psixoloqu tərəfindən tətbiq edilən Koqnitiv Davranış Terapiyası (CBT) uşaqlarda yüksək effektivlik göstərir. Bundan əlavə, oyun terapiyası vasitəsilə uşaqlar öz emosiyalarını tanımağı və ifadə etməyi öyrənirlər. Valideynlərin prosesə daxil edilməsi müalicəni sürətləndirir.
2. Valideyn Davranışları və Dəstəyi
- Hissləri kiçiltməyin: “Qorxma, keçər” əvəzinə “Görürəm bu səni narahat edir, gəl birlikdə həll edək” yanaşmasını seçin.
- Təhlükəsiz mühit: Uşağın özünü güvəndə hiss edəcəyi anlayışlı mühit yaradın.
- Ekspozisiya: Qorxularla tədricən və nəzarətli şəkildə qarşılaşmasına şərait yaradın.
- Dəstək: Onu tənqid etmədən dinləyin və hisslərini adlandırmasına kömək edin.
3. Yaşam Tərzi Dəyişiklikləri
Uşağın gündəlik rejiminin sabit olması (rutinlər) anksiyete səviyyəsini aşağı salır. Nizami yuxu, sağlam qidalanma, fiziki aktivlik və ekran vaxtının azaldılması müsbət təsir göstərir. Sənət, idman və musiqi kimi məşğuliyyətlər uşağın diqqətini müsbət yönə yönəldir.
Nə Vaxt Həkimə Müraciət Edilməlidir?
Əgər anksiyete uşağın gündəlik fəaliyyətlərini pozursa, məktəbdən imtina və daimi fiziki şikayətlər varsa, mütləq uşaq psixoloqu və ya uşaq psixiatri ilə məsləhətləşmək lazımdır.
Nəticə olaraq, uşaqlarda anksiyete keçici bir utancaqlıq deyil. Düzgün diaqnoz və erkən müdaxilə ilə bu vəziyyət tamamilə aradan qaldırıla bilər, bu da uşağın gələcəkdə özünəinamlı və sosial fərd kimi yetişməsinə zəmin yaradır.
