Kədər prosesinin mərhələləri
Kədər prosesi fərqli insanlar üçün müxtəlif şəkildə təzahür edə bilər, amma ümumiyyətlə, kədər mərhələləri müəyyən bir strukturda baş verir. Elisabeth Kübler-Ross, kədər prosesinin ən çox tanınan modelini təklif etmişdir. Bu model, kədər yaşayan insanların ümumiyyətlə aşağıdakı mərhələlərdən keçdiyini iddia edir:
1. İnkâr (Denial):
İnkâr mərhələsi, itkini qəbul etməkdə çətinlik çəkən şəxsin yaşadığı bir mərhələdir. Bu mərhələdə, insan itkisini gerçəkləşdirə bilmir və tez-tez "bu mümkün deyil" və ya "hələ də həyatda ola bilər" kimi düşüncələrə qapılır.
İnkâr, itkini qəbul etməkdə qarşılaşılan emosional bir müdafiə mexanizmidir və insan bu mərhələdə real vəziyyətdən uzaqlaşmağa çalışır.
Nümunə: Sevdiyinizi itirdiyinizdə, əvvəlcə bu itkinin həqiqətən baş verdiyini qəbul etməyərək, həmin şəxsin hələ də həyatda olduğuna inanmağa çalışa bilərsiniz.
2. Qəzəb (Anger):
Qəzəb mərhələsi, itki ilə qarşılaşan şəxsin yaşadığı bir reaksiya mərhələsidir. Bu mərhələdə insan, itkinin səbəbini başqalarına yönəldə bilər və ya özünü günahlandıraraq özünə qarşı qəzəb hissi yaşaya bilər.
Kədərli şəxs, "Niyə mən?", "Bu necə baş verə bilər?" və ya "Bu cür şeylər necə baş verə bilər?" kimi suallarla qəzəbini ifadə edə bilər.
Nümunə: İnsan, itirdiyi şəxsin onun həyatında nə qədər əhəmiyyətli olduğunu anlayaraq, itkinin səbəbi olaraq Allahı, həyatını və ya başqalarını günahlandıra bilər.
3. Pazarlıq (Bargaining):
Pazarlıq mərhələsi, itkini qəbul etməzdən əvvəl baş verən mərhələdir. Burada şəxs, ümumiyyətlə itkinin aradan qaldırılması üçün tanrılarla, öz daxili düşüncələri ilə və ya özəlliklə ətrafdakı insanlar ilə "pazarlıq" edir.
İnsan bu mərhələdə “əgər...” ifadələrinə meyl edir, məsələn: "Əgər mən daha yaxşı insan olsam, onu geri alaram", "Əgər onun yerinə mən gedərdim, o həyatda qalardı" və ya "Əgər bu olmasaydı, mən daha yaxşı edərdim" kimi düşüncələrə qapılır.
Nümunə: İnsan, itkisini geri almaq və ya həyatına geri qaytarmaq üçün bir müqavilə bağlamağa çalışar. Bəzi hallarda, həyatın daha yaxşı bir hala gəlməsi üçün özünü çox yaxşı hiss etməyə başlayar.
4. Depressiya (Depression):
Depressiya mərhələsi, itkiyə və realitiya qarşı tam bir qəbul mərhələsidir. Bu mərhələdə, şəxs itkisinin ağırlığını və daimi təsirini hiss edir və ümumiyyətlə böyük bir məyusluq və kədər hissi yaşayır.
Depressiya, özünü çətinliklə idarə olunan hisslər, umutsuzluq və keçmişə qarşı həddindən artıq nostalji ilə ortaya qoyar.
Nümunə: İnsan, itkinin ağırlığı altında əzab çəkərək sosial izolyasiyaya və əhval pozğunluğuna meyllənə bilər.
5. Qəbul (Acceptance):
Qəbul mərhələsi, itkini qəbul etdikdən sonra gələn mərhələdir. Bu mərhələdə şəxs, itkinin gerçək olduğunu qəbul edir və yaşadığı emosional vəziyyətə uyğun hərəkət etməyə başlayır.
Qəbul, itkinin həyatın bir hissəsi olduğunu və insanın irəliləməsi üçün həyatına davam etməsi lazım olduğunu başa düşmək deməkdir.
Bu mərhələdə, şəxs həyatına uyğun yeni məqsədlər təyin etməyə və yeni bir nizam qurmağa çalışır.
Nümunə: İnsan, itkinin təsirindən daha az təsirlənməyə və yeni bir həyat düzəni yaratmağa başlayar. Həyatının bir hissəsi olaraq bu itkini qəbul etməyə çalışar.
Kədər Prosesinin Dinamikası:
Kədər, hər bir insan üçün fərqli olaraq təcrübə edilir və mərhələlər tək bir düzənlə irəliləməyə bilər. İnsanlar kədər prosesi boyunca mərhələləri təkrarlaya və ya qarışdıraraq keçə bilərlər.
Bəzən, bir şəxs bir mərhələdə qalır və ya bir mərhələdən digərinə sürətlə keçir. Kədər prosesinin hər mərhələsi, yalnız şəxsin daxili emosional vəziyyətini dəyişdirmək üçün deyil, həm də həyatla əlaqəsini yenidən qurmaq üçün bir addım olaraq baş verir.
Kədərdən Keçmək:
Kədərli vəziyyətdə olan insanların həyatlarına davam etməsi və emosional olaraq sağalması zaman alır. Kədər ilə başa çıxmağın ən vacib yolu dəstək və şəxsi qəbul etməkdir. İnsanlar, yaxınlarından və mütəxəssislərdən dəstək alaraq, bu çətin dövrü daha asan keçirə bilərlər. Kədər yalnız itkini hiss etmək deyil, həm də həmin itkinin nəticələrini öz həyatına tətbiq etmək və bu yeni vəziyyətdə yaşamaq üçün fərqli bir yol tapmaqdır.