Kədər prosesinin mərhələləri

Kədər Prosesi və Elisabeth Kübler-Ross Modeli

Kədər prosesi, fərqli insanlar üçün müxtəlif şəkildə təzahür edə bilər, lakin ümumiyyətlə müəyyən bir struktur daxilində inkişaf edir. Psixologiya elmində bu sahədə ən çox tanınan yanaşma Elisabeth Kübler-Ross tərəfindən təklif edilmiş modeldir. Bu model, kədər yaşayan fərdlərin emosional olaraq keçdiyi beş əsas mərhələni izah edir.

1. İnkar (Denial)

İnkar mərhələsi, itkini qəbul etməkdə çətinlik çəkən şəxsin yaşadığı ilk reaksiyadır. Bu mərhələdə insan baş verən hadisəni reallaşdıra bilmir və tez-tez "bu mümkün deyil" və ya "hələ də həyatda ola bilər" kimi düşüncələrə qapılır.

İnkar, əslində emosional bir müdafiə mexanizmidir və fərd bu yolla real vəziyyətdən uzaqlaşmağa çalışır. Məsələn; sevdiyiniz birini itirdikdə, əvvəlcə bu itkinin həqiqətən baş verdiyini qəbul etməyərək, həmin şəxsin hələ də yaşadığına inanmağa meyl edə bilərsiniz.

2. Qəzəb (Anger)

İtki ilə qarşılaşan şəxsin göstərdiyi növbəti reaksiya qəzəb mərhələsidir. Bu dövrdə insan itkinin səbəbini başqalarına yönəldə bilər və ya özünü günahlandıraraq daxili bir qəzəb hiss edə bilər. Kədərli şəxs adətən aşağıdakı sualları verir:

• "Niyə məhz mən?"
• "Bu necə baş verə bilər?"
• "Bu cür şeylər necə mümkün olur?"

Nümunə: İnsan, itirdiyi şəxsin həyatındakı əhəmiyyətini dərk etdikcə, bu itkinin səbəbi olaraq Tanrını, taleyi və ya ətrafındakı insanları günahlandıra bilər.

3. Pazarlıq (Bargaining)

Pazarlıq mərhələsi, itkini tam qəbul etməzdən əvvəl baş verən bir keçid dövrüdür. Şəxs, itkinin aradan qaldırılması üçün daxili düşüncələri ilə və ya mənəvi güclərlə "müqavilə" bağlamağa çalışır. Bu mərhələdə "əgər..." ifadələri üstünlük təşkil edir:

• "Əgər mən daha yaxşı insan olsam, onu geri alaram."
• "Əgər onun yerinə mən ölsəydim, o həyatda qalardı."
• "Əgər bu hadisə olmasaydı, hər şey daha yaxşı olardı."

4. Depressiya (Depression)

Bu mərhələ, itkiyə və reallığa qarşı tam bir qəbul halının başlanğıcıdır. Şəxs itkinin ağırlığını və daimi təsirini dərindən hiss edir, böyük bir məyusluq yaşayır. Depressiya mərhələsi özünü bu əlamətlərlə büruzə verir:

• İdarə olunması çətin olan kədər hissi
• Ümidsizlik və çarəsizlik
• Keçmişə qarşı həddindən artıq nostalji
• Sosial izolyasiya və əhval pozğunluğu

5. Qəbul (Acceptance)

Qəbul mərhələsi, itkinin gerçəkliyinin dərk edildiyi sonuncu mərhələdir. Bu dövrdə şəxs emosional vəziyyətinə uyğun hərəkət etməyə və həyatın davam etdiyini anlamağa başlayır. Qəbul prosesində fərd:

1. İtkinin həyatın bir parçası olduğunu başa düşür.
2. Həyatına davam etmək üçün irəliləməli olduğunu qəbul edir.
3. Yeni məqsədlər təyin edərək yeni bir nizam qurmağa çalışır.

Kədər Prosesinin Dinamikası

Kədər hər bir fərd üçün unikal bir təcrübədir. Mərhələlər hər zaman xətti bir düzənlə irəliləməyə bilər; insanlar bu mərhələləri təkrarlaya və ya aralarında sürətli keçidlər edə bilərlər. Kədər prosesinin hər bir addımı, yalnız emosional vəziyyəti dəyişmək üçün deyil, həm də həyatla əlaqəni yenidən qurmaq üçün vacibdir.

Kədərin Öhdəsindən Gəlmək

Kədərli vəziyyətdə olan insanların emosional olaraq sağalması zaman tələb edir. Bu çətin dövrü daha asan keçirmək üçün dəstək almaq və vəziyyəti qəbul etmək ən vacib amillərdir.

Nəticə etibarilə kədər, yalnız bir itkini hiss etmək deyil, həm də bu yeni reallıqda yaşamaq üçün fərqli bir yol tapmaq prosesidir.