Menisküs zədələri

Menisküsün funksiyaları:

Menisküs diz oynağı üçün çox vacibdir və aşağıdakı əsas funksiyalara malikdir:

Şok udma: Menisküs dizə gələn təzyiq və zərbələri udur və bu təzyiqin bütün oynağa bərabər paylanmasını təmin edir.

Sabitlik: Menisküs, diz oynağının sabitliyini təmin edərək femur və tibia arasında düzgün hərəkətə kömək edir.

Yüklərin paylanması: Menisküs, dizə düşən yükləri bərabər şəkildə paylayaraq oynağı aşınmadan qoruyur.

Sürtünmənin azaldılması: Menisküs diz oynağı içindəki hərəkəti daha hamar hala gətirir və sürtünməni azaldır.

Menisküs zədələrinin növləri:

Menisküs zədələri müxtəlif formalarda ola bilər və zədənin növü menisküsün hansı hissəsinin zədələndiyindən və zədənin şiddətindən asılıdır. Aşağıdakı əsas menisküs zədə növləri mövcuddur:

1. Yırtıq:

Menisküs yırtıqları ən çox yayılmış zədə növüdür. Yırtıq, menisküsün hər hansı bir hissəsinin cırılması və ya parçalanması ilə xarakterizə olunur.

Növü: Yırtıqlar müxtəlif formalarda ola bilər, məsələn, radial yırtıq, uzununa yırtıq, qığırdaq sapı yırtığı və ya kompleks yırtıqlar.

2. Tam cırılma:

Tam cırılma zamanı menisküs tamamilə iki yerə bölünür və oynağın içində sərbəst hərəkət edə bilər. Bu, dizin hərəkətini ciddi şəkildə məhdudlaşdıra bilər.

3. Qismən zədələnmə:

Menisküsün bir hissəsi cırılır, lakin tam cırılma olmur. Bu zədələnmə dizdə hərəkət zamanı ağrı və narahatlıq yarada bilər, lakin tam blokaj yaratmaya bilər.

Menisküs zədələrinin səbəbləri:

Menisküs zədələri müxtəlif səbəblərdən baş verə bilər. Aşağıda ən yaygın səbəblər verilmişdir:

1. Travmalar və burxulmalar:

Menisküs zədələri adətən dizin dönmə, burxulma və ya qəfil hərəkət etdiyi zaman baş verir. İdman zamanı qəfil hərəkətlər (futbol, basketbol, xizək sürmə) zamanı dizin bükülməsi və dönməsi menisküsün cırılmasına səbəb ola bilər.

2. Yaşlanma və degenerasiya:

Yaşlandıqca menisküs elastikliyini və gücünü itirir. 40 yaşdan yuxarı insanlarda menisküs yırtıqları daha çox degenerativ xarakter daşıyır və travmasız belə baş verə bilər.

3. Ağır yüklənmə:

Ağırlıq qaldırmaq, uzun müddət diz üstə oturmaq və ya dizə çox yük düşməsi menisküsün zədələnməsinə səbəb ola bilər.

4. Diz zədələri və oynaq problemləri:

Ön çarpaz bağ zədələri və ya digər diz zədələri menisküs zədələnmələri ilə birgə baş verə bilər. Diz oynağının qeyri-sabitliyi menisküsə daha çox təzyiq göstərərək onun zədələnməsinə yol açır.

Menisküs zədələrinin simptomları:

Menisküs zədəsi ilə bağlı simptomlar zədənin şiddətinə və yerinə görə dəyişə bilər. Aşağıda ən yaygın simptomlar verilmişdir:

Ağrı:

Menisküs zədələndikdə dizdə dərhal və ya bir müddət sonra ağrı baş verir. Ağrı adətən dizin iç və ya xarici hissəsində hiss olunur və hərəkət edərkən daha da artır.

Şişkinlik:

Zədələnmədən bir neçə saat və ya bir gün sonra dizdə şişkinlik meydana gəlir. Şişkinlik bəzən diz oynağında maye yığılması ilə əlaqədar ola bilər.

Hərəkət məhdudiyyəti:

Menisküs zədələnməsi zamanı dizin hərəkəti məhdudlaşır. Ayağı tam bükmək və ya açmaq çətin ola bilər və hərəkət zamanı "kilidlənmə" hissi yarana bilər.

Qıfıllanma və ya dizin "kilid vəziyyətinə" düşməsi:

Menisküs parçalandıqda və ya cırıldıqda diz oynağı bəzən kilidlənmiş vəziyyətdə qala bilər və hərəkət edə bilmir. Bu, xüsusilə tam cırılmalarda baş verir.

Dizdən səs gəlməsi:

Menisküs zədələndikdə dizdə hərəkət zamanı "çıtıltı" və ya "qıraşma" səsləri eşidilə bilər.

Menisküs zədələrinin diaqnozu:

Menisküs zədələrinin diaqnozu bir ortoped və ya idman həkimi tərəfindən qoyulur. Diaqnozun dəqiq müəyyənləşdirilməsi üçün aşağıdakı üsullar istifadə oluna bilər:

Fiziki müayinə:

Həkim diz oynağını müayinə edərək, ağrı, hərəkət məhdudiyyəti və dizin kilidlənməsi kimi simptomları yoxlayır. McMurray testi və Apley testi kimi xüsusi testlər menisküs zədəsini aşkar etmək üçün istifadə olunur.

Maqnit rezonans tomoqrafiyası (MRT):

MRT, menisküs və digər yumşaq toxuma zədələnmələrini dəqiq şəkildə göstərən ən yaxşı görüntüləmə metodudur. Bu üsul, menisküs yırtığının yerini və şiddətini təyin etməyə kömək edir.

Rentgen müayinəsi:

Rentgen sümük zədələnmələrini aşkar etmək üçün istifadə edilir, lakin menisküsün özü rentgendə görünmür. Buna görə rentgen adətən sümük qırığı və ya başqa struktur problemlərin olub olmadığını yoxlamaq üçün istifadə edilir.

Menisküs zədələrinin müalicəsi:

Menisküs zədələrinin müalicəsi zədənin şiddətinə, yerinə və xəstənin fəaliyyət səviyyəsinə bağlı olaraq dəyişir. Müalicə üsulları konservativ (cərrahi olmayan) və ya cərrahi ola bilər.

1. Konservativ müalicə:

İstirahət, Buz, Kompressiya və Yüksəklik (RICE): Menisküs zədələndikdən dərhal sonra istirahət etmək, zədələnmiş nahiyəyə buz qoymaq, şişkinliyi azaltmaq üçün kompressiya tətbiq etmək və ayağı yuxarı qaldırmaq zədənin sağalmasına kömək edə bilər.

Ağrıkəsicilər və iltihab əleyhinə dərmanlar: İltihabı azaltmaq və ağrını yüngülləşdirmək üçün ibuprofen və ya naproksen kimi qeyri-steroid iltihab əleyhinə dərmanlar (NSAİİ) istifadə edilə bilər.

Fizioterapiya: Fizioterapiya diz əzələlərini gücləndirmək, elastikliyi artırmaq və hərəkət məhdudiyyətini azaltmaq üçün istifadə olunur. Fizioterapiya həmçinin dizin sabitliyini artırmağa kömək edir.

İmmobilizasiya: Diz oynağının hərəkətini məhdudlaşdırmaq üçün bəzən dizlik və ya digər immobilizasiya cihazları istifadə edilə bilər.

2. Cərrahi müalicə:

Cərrahi müdaxilə, xüsusilə böyük menisküs yırtıqları və ya konservativ müalicənin nəticə vermədiyi hallarda tələb oluna bilər.

Artroskopiya: Menisküs cərrahiyyəsi ən çox artroskopik üsulla həyata keçirilir. Bu üsulda həkim kiçik kəsiklər vasitəsilə diz oynağına kamera daxil edir və menisküs yırtığını təmir edir. Əməliyyat zamanı menisküsün yırtılan hissəsi tikilir və ya bəzən çıxarılır.

Menisküs tikilməsi: Gənc və aktiv insanlarda menisküs cırığı olan bölgə bərpa edilə bilərsə, menisküs tikilə bilər. Bu əməliyyat menisküsü qoruyur və diz oynağının uzunmüddətli sağlamlığını təmin edir.

Menisküsün çıxarılması (meniskektomiya): Cırığın tam təmir edilə bilmədiyi hallarda menisküsün zədələnmiş hissəsi çıxarılır. Menisküsün tam çıxarılması yalnız ciddi hallarda həyata keçirilir, çünki bu, diz oynağının uzunmüddətli problemlərinə səbəb ola bilər.

3. Reabilitasiya:

Cərrahi müdaxilədən sonra və ya konservativ müalicə zamanı reabilitasiya proqramı tətbiq olunur. Bu proqram çərçivəsində:

Hərəkətlilik bərpa edilir: Diz oynağının tam hərəkətliliyini bərpa etmək üçün tədricən hərəkət məşqləri tətbiq edilir.

Əzələ gücləndirmə: Diz ətrafındakı əzələləri gücləndirmək üçün xüsusi məşqlər həyata keçirilir.

Ayaq ağırlıq məşqləri: Tədricən ayaq üzərinə yük düşürərək dizin stabilliyi artırılır.

Nəticə:

Menisküs zədələri, xüsusilə idmançılarda və aktiv insanlarda tez-tez baş verən bir problem olsa da, erkən diaqnoz və düzgün müalicə ilə tam sağalma mümkündür. Zədə sonrası hərəkət məhdudiyyəti, ağrı və şişkinlik kimi əlamətlər meydana gəlirsə, vaxtında bir həkimə müraciət etmək vacibdir. Erkən müalicə menisküsün tam bərpa olunmasına və diz oynağının uzunmüddətli sağlamlığının qorunmasına kömək edir.