Nefrologiya

Böyrəklərin Əsas Funksiyaları

Zərərli maddələrin və artıq mayenin xaric edilməsi: Böyrəklər bədəndəki artıq mayeni və maddələr mübadiləsi nəticəsində yaranan zərərli maddələri (məsələn, kreatinin, urea) süzərək sidik vasitəsilə xaric edir.

Elektrolit balansının tənzimlənməsi: Böyrəklər qan plazmasında olan elektrolitlərin (natrium, kalium, kalsium və maqnezium) səviyyəsini tənzimləyir və onların bədəndə normal səviyyədə qalmasını təmin edir.

Su balansının tənzimlənməsi: Böyrəklər bədən mayesinin tərkibini və həcmini tənzimləyərək su balansını qoruyur, bu da qan təzyiqinin və hüceyrə fəaliyyətinin normal saxlanmasına kömək edir.

Hormon istehsalı: Böyrəklər bədənin qan təzyiqini tənzimləyən renin, qırmızı qan hüceyrələrinin istehsalını stimullaşdıran eritropoetin və sümüklərin sağlamlığı üçün lazım olan D vitamininin aktiv formasını ifraz edir.

Turşu-qələvi balansının qorunması: Böyrəklər bədəndəki turşu və qələvi maddələrin səviyyəsini tənzimləyərək qan pH-nin sabit qalmasını təmin edir.

Nefrologiyada Müalicə Edilən Əsas Xəstəliklər

1. Xroniki böyrək xəstəliyi (XBX)

Xroniki böyrək xəstəliyi, böyrəklərin tədricən fəaliyyətini itirdiyi və böyrəklərin zərərli maddələri və artıq mayeni düzgün süzə bilmədiyi vəziyyətdir. Bu vəziyyət zamanla irəliləyir və böyrək çatışmazlığına səbəb ola bilər.

Səbəblər: Şəkərli diabet, yüksək qan təzyiqi (hipertoniya), polikistik böyrək xəstəliyi və glomerulonefrit.

Simptomlar: Yorğunluq, iştahsızlıq, ödem (şişkinlik), yüksək qan təzyiqi, sidikdə qan və ya protein.

2. Akut böyrək çatışmazlığı (ABC)

Akut böyrək çatışmazlığı, böyrəklərin ani olaraq fəaliyyətini itirdiyi təcili bir vəziyyətdir. ABC müalicə olunmazsa, həyat üçün təhlükəli ola bilər.

Səbəblər: Dərman zəhərlənməsi, ciddi infeksiyalar, susuzluq, ürək-damar xəstəlikləri və ağır qan itkisi.

Simptomlar: İdrar ifrazının azalması, ödem, yorğunluq, nəfəs darlığı, sinə ağrısı və huşun itirilməsi.

3. Nefrotik sindrom

Nefrotik sindrom, böyrəklərin glomerulları zədələndikdə və qan zülallarının (xüsusilə albümin) sidik vasitəsilə itirildiyi vəziyyətdir. Bu, ağır şişkinliyə və bədəndəki su balansının pozulmasına səbəb olur.

Səbəblər: Glomerulonefrit, diabetik nefropatiya, lupus və digər autoimmun xəstəliklər.

Simptomlar: Ödem, sidikdə protein (proteinuriya), yüksək xolesterin və köpüklü sidik.

4. Glomerulonefrit

Glomerulonefrit böyrəklərdə qanı süzən glomerullaların iltihabıdır. Bu xəstəlik həm kəskin, həm də xroniki formada baş verə bilər.

Səbəblər: Autoimmun xəstəliklər, infeksiyalar (streptokok), vaskulitlər (damar iltihabı) və genetik faktorlar.

Simptomlar: Sidikdə qan (hematuriya), sidikdə protein, ödem, yüksək qan təzyiqi.

5. Polikistik böyrək xəstəliyi (PBX)

Polikistik böyrək xəstəliyi genetik bir xəstəlikdir və böyrəklərdə çoxsaylı kistlərin əmələ gəlməsi ilə xarakterizə olunur. Bu kistlər böyrəklərin funksiyasını azaldaraq böyrək çatışmazlığına səbəb ola bilər.

Səbəblər: Autosomal dominant və ya resessiv genetik miras.

Simptomlar: Böyrək ağrısı, yüksək qan təzyiqi, qanlı sidik, böyrəklərdə kistlər və tədricən böyrək funksiyasının itirilməsi.

6. Böyrək daşı xəstəliyi

Böyrək daşı xəstəliyi, böyrəklərdə kristal halında daşların əmələ gəlməsi ilə xarakterizə olunur. Daşlar sidik axarlarında tıxanıqlıq yarada bilər və güclü ağrılara səbəb ola bilər.

Səbəblər: Düzgün olmayan qidalanma, su azlığı, genetik faktorlar, sidikdə kalsium və ya urat səviyyəsinin yüksək olması.

Simptomlar: Böyrək kolikası (güclü böyrək ağrısı), sidikdə qan, ürəkbulanma, qusma və tez-tez sidiyə getmə.

7. Diabetik nefropatiya

Diabetik nefropatiya, şəkərli diabet nəticəsində böyrəklərin zədələnməsi ilə ortaya çıxır. Bu vəziyyət diabet xəstələrində böyrək çatışmazlığının əsas səbəbidir.

Səbəblər: Uzunmüddətli yüksək qan şəkəri və yüksək qan təzyiqi.

Simptomlar: Zülal sidikdə artır (proteinuriya), yüksək qan təzyiqi, yorğunluq və ödem.

8. Böyrək infeksiyaları (piyelonefrit)

Piyelonefrit böyrəklərin bakteriyalar səbəbindən infeksiyaya uğramasıdır. Bu vəziyyət adətən sidik yolu infeksiyalarından qaynaqlanır və ciddi iltihab yaradır.

Səbəblər: Sidik yolu infeksiyaları, bakteriyalar, sidik axınının tıxanıqlığı (daşlar və ya tıxanma).

Simptomlar: Böyrək nahiyəsində ağrı, qızdırma, tez-tez sidiyə getmə, sidikdə qan və yanma hissi.

Nefroloji Xəstəliklərin Diaqnozu

Nefroloji xəstəliklərin diaqnozu üçün müxtəlif laboratoriya və görüntüləmə metodlarından istifadə olunur. Diaqnostik proses adətən aşağıdakı addımları əhatə edir:

Sidik analizi (urinaliz): Sidikdə zülal, qan, leykositlər və infeksion agentlərin mövcudluğu yoxlanılır. Sidiyin pH-sı, sıxlığı və tərkibi də qiymətləndirilir.

Qan testləri: Qanda kreatinin, ureya və elektrolit səviyyələri ölçülür. Bunlar böyrək funksiyasının göstəriciləridir.

Ultrasəs (USM): Böyrəklərin quruluşunu və böyrəklərdə daşların və ya kistlərin olub-olmadığını qiymətləndirmək üçün ultrasəs müayinəsi geniş istifadə olunur.

Kompyuter tomoqrafiyası (KT) və maqnit rezonans tomoqrafiyası (MRT): Böyrəklərdəki struktural anormallıqları və kistləri qiymətləndirmək üçün daha ətraflı görüntüləmə metodları tətbiq oluna bilər.

Böyrək biopsiyası: Böyrək toxumasından nümunə götürülərək mikroskop altında araşdırılır. Bu, böyrək zədəsinin dəqiq səbəbini müəyyən etmək üçün istifadə olunur.

Glomerulyar filtrasiya sürəti (GFR) testi: GFR böyrəklərin qanı nə dərəcədə yaxşı süzdüyünü göstərən bir göstəricidir. Bu test böyrək funksiyasını qiymətləndirmək üçün istifadə olunur.

Nefroloji Xəstəliklərin Müalicəsi

Nefroloji xəstəliklərin müalicəsi xəstəliyin növündən və şiddətindən asılı olaraq fərqlənir. Müalicə əsasən dərmanlar, pəhriz dəyişiklikləri, həyat tərzi düzəlişləri və ağır hallarda dializ və ya böyrək transplantasiyasını əhatə edə bilər.

Dərman müalicəsi:

Hipertoniya və diabet üçün dərmanlar: Yüksək qan təzyiqi və qan şəkərinin tənzimlənməsi böyrək xəstəliklərinin irəliləməsini yavaşlatmaq üçün vacibdir.

Diuretiklər: Bədəndə artıq mayenin xaric edilməsi üçün diuretiklər istifadə olunur.

İmmunosupressantlar: Glomerulonefrit və nefrotik sindrom kimi autoimmun xəstəliklərin müalicəsində immunosupressantlar tətbiq oluna bilər.

Dializ:

Dializ, böyrək çatışmazlığı olan xəstələrdə qanı təmizləmək və bədəndən artıq maye və zərərli maddələri xaric etmək üçün istifadə edilən bir üsuldur. İki növ dializ var:

Hemodializ: Xəstənin qanı maşın vasitəsilə süzülür.

Peritoneal dializ: Qarın boşluğuna yerləşdirilən xüsusi maye vasitəsilə qan təmizlənir.

Böyrək transplantasiyası:

Böyrək çatışmazlığı olan xəstələr üçün böyrək transplantasiyası həyat qurtarıcı bir müalicədir. Sağlam böyrək donorundan alınan böyrək xəstəyə transplantasiya edilir.

Pəhriz və həyat tərzi dəyişiklikləri:

Nefroloji xəstəliklər zamanı duz, zülal və kalium istehlakını məhdudlaşdırmaq, su balansını düzgün saxlamaq və sağlam həyat tərzi ilə böyrəklərin qorunması vacibdir.

Nəticə

Nefrologiya, böyrəklərin sağlamlığını qorumaq və böyrək xəstəliklərinin diaqnozu və müalicəsi ilə məşğul olan mühüm bir tibb sahəsidir. Böyrək xəstəlikləri erkən mərhələdə aşkarlandıqda və düzgün müalicə olunduqda, onların irəliləməsi yavaşlatıla bilər və böyrək funksiyası qoruna bilər. Müntəzəm tibbi müayinələr, düzgün qidalanma və böyrəkləri qoruyan həyat tərzi seçimləri böyrək sağlamlığını saxlamaq üçün vacibdir.