Şəxsiyyət pozğunluqları
Məzmun süni intellekt ilə optimallaşdırılmışdır
Şəxsiyyət Pozğunluqları və Onların Təsnifatı
Şəxsiyyət pozğunluqları, fərdin davranışlarını, emosional vəziyyətini və sosial münasibətlərini uzunmüddətli şəkildə mənfi təsir edən psixoloji vəziyyətlərdir. Ümumi Psixiatriya Xəstəlikləri təsnifatında bu pozğunluqlar, xüsusiyyətlərinə görə üç əsas qrupda (A, B və C qrupları) cəmləşir. Hər bir qrup, fərdin cəmiyyət daxilindəki adaptasiya qabiliyyətinə və daxili dünyasına fərqli şəkildə təsir göstərir.
A Qrupu Şəxsiyyət Pozğunluqları: Qəribə və Ekssentrik Davranışlar
Bu kateqoriyaya daxil olan fərdlər, adətən sosial əlaqələrdə qəribəliklər və qeyri-adi davranış nümunələri nümayiş etdirirlər. A qrupu aşağıdakı üç əsas pozğunluğu əhatə edir:
1. Paranoik Şəxsiyyət Pozğunluğu
Bu pozğunluqdan əziyyət çəkən şəxslər özlərini daima təhdid altında hiss edirlər. Onlar ətrafdakı insanların niyyətlərini çox vaxt düşməncəsinə və ya təhqiredici kimi qəbul edir, dərin etibarsızlıq və şübhəçilik nümayiş etdirirlər. Bu vəziyyət fərdin sosial izolyasiyasına və münasibətlərinin zəifləməsinə səbəb olur.
2. Şizoid Şəxsiyyət Pozğunluğu
Şizoid şəxsiyyətlər emosional yaxınlıqdan və sosial təmaslardan uzaq durmağa meyllidirlər. Onlar üçün hissiz və soyuq davranışlar xarakterikdir. Bu insanlar sosial təkliyə üstünlük verir və ətraf mühitlə əlaqə qurmağa qarşı aşağı maraq göstərirlər.
3. Şizotipal Şəxsiyyət Pozğunluğu
Bu növ, anormal inanclar, qəribə düşüncə tərzi və diqqətçəkən davranışlarla özünü büruzə verir. Şəxslər özlərinin xüsusi qabiliyyətlərə malik olduqlarını düşünə və ya böyük təhdidlərlə qarşılaşdıqlarını hiss edə bilərlər. Sosial qəribəliklər bu pozğunluğun əsas əlamətidir.
B Qrupu Şəxsiyyət Pozğunluqları: Dramatik və İmpulsiv Davranışlar
B qrupu pozğunluqları daha çox emosional qeyri-sabitlik və impulsiv hərəkətlərlə xarakterizə olunur. Bu qrupa daxil olan növlər aşağıdakılardır:
- Histerik (Histrionik) Şəxsiyyət Pozğunluğu: Daima diqqət mərkəzində olmaq istəyi və güclü emosional reaksiyalarla tanınır. Bu şəxslər cəlbedici görünmək üçün dramatik və sübutedici davranışlar sərgiləyirlər.
- Antisosial Şəxsiyyət Pozğunluğu: Başqalarının hüquqlarına və sosial normalara hörmətsizlik əsas xüsusiyyətdir. Manipulyasiya, aldatma və aqressivlik ön plandadır. Genetik amillərin də rol oynadığı bu vəziyyət çox vaxt uşaq yaşlarında başlayır.
- Narsisistik Şəxsiyyət Pozğunluğu: Fərdin özünü həddindən artıq əhəmiyyətli və üstün görməsi ilə müşayiət olunur. Empati eksikliyi və davamlı təqdir olunma ehtiyacı bu şəxslərin sosial münasibətlərini çətinləşdirir.
- Borderline (Sərhəd) Şəxsiyyət Pozğunluğu: Sabit olmayan emosiyalar, aşağı özünə hörmət və impulsiv davranışlar ilə xarakterizə olunur. Bu pozğunluq özünə zərər vermə və ya intihar cəhdləri ilə əlaqəli ola bilər.
C Qrupu Şəxsiyyət Pozğunluqları: Narahatlıq və Qorxu Əsaslı Davranışlar
C qrupu pozğunluqları olan şəxslər daha çox gərginlik, narahatlıq və daxili mübarizə hissi yaşayırlar.
Qaçınma Şəxsiyyət Pozğunluğu
Bu şəxslər tənqidə qarşı həddindən artıq həssasdırlar. Sosial izolyasiya, günahkarlıq hissi və çətin vəziyyətlərdən qaçma meyli nümayiş etdirirlər. Özünə inamsızlıq səbəbindən sosial hadisələrdən tamamilə çəkilə bilərlər.
Asılı Şəxsiyyət Pozğunluğu
Öz qərarlarını verməkdə çətinlik çəkən bu fərdlər, başqalarına tam asılılıq göstərirlər. Öz güclərini hiss etmir, başqalarının təsdiqinə və fikirlərinə həyati dərəcədə bağlı olurlar.
Obsesif-Kompulsiv Şəxsiyyət Pozğunluğu
Mükəmməllik və dəqiqlik istəyi bu insanların həyatını idarə edir. Hər şeyin nəzarət altında və qaydasında olması üçün göstərdilər həddindən artıq səy, onların sosial əlaqələrini və emosional inkişafını məhdudlaşdırır.
Şəxsiyyət Pozğunluqlarının Müalicə Prosesi
Şəxsiyyət pozğunluqlarının müalicəsi kompleks bir yanaşma tələb edir. Müalicədə əsas məqsəd şəxsin davranışlarını korreksiya etmək və sosial əlaqələrini gücləndirməkdir. Müalicə üsullarına aşağıdakılar daxildir:
| Müalicə Üsulu | Təsviri |
|---|---|
| Psixoterapiya | Fərdi xüsusiyyətlərə uyğun tətbiq edilən əsas müalicə növüdür. |
| Bilişsel Davranış Terapiyası (CBT) | Düşüncə və davranış nümunələrini dəyişdirməyə yönəlir. |
| Dərman Terapiyası | Simptomları idarə etmək üçün həkim nəzarəti ilə tətbiq edilir. |
Nəticə etibarilə, şəxsiyyət pozğunluqları uzunmüddətli psixoloji vəziyyətlər olsa da, doğru müalicə və sosial dəstək ilə fərdlərin həyat keyfiyyətini əhəmiyyətli dərəcədə artırmaq mümkündür.
