Şəxsiyyət pozğunluqları
Şəxsiyyət Pozğunluqlarının Növləri:
Şəxsiyyət pozğunluqları, Ümumi Psixiatriya Xəstəlikləri sinifində, dörd əsas kateqoriyaya (tipə) bölünür. Bunlar aşağıdakılardır:
1. A Gruplu Şəxsiyyət Pozğunluqları:
Bu pozğunluqlar, paranoik, şizoid və şizotipal şəxsiyyət pozğunluqlarıdır və bu növ şəxsiyyətlər, sosial əlaqələrdə qəribəlik və qəribə davranışlar göstərir.
Paranoik Şəxsiyyət Pozğunluğu:
İnsanlar özlərini daima təhdid altında hiss edirlər. Etibarsızlıq, şübhəçilik və qəribə düşüncələr göstərirlər. Ətrafdakıların niyyətlərini pozitiv deyil, bəzən təhqir edici və ya düşməncəsinə görürlər.
Bu vəziyyət şəxsin sosial əlaqələrini zəiflədir və onu izolyasiya edir.
Şizoid Şəxsiyyət Pozğunluğu:
İnsanlar sosial əlaqələrdən və emosional yaxınlıqdan uzaq dururlar. Sosial əlaqələrdə aşağı maraq, hissiz və soyuq davranışlar sərgiləyirlər.
Bu şəxsiyyət pozğunluğu olan insanlar gözlə görülən təcrid vəziyyətində və sosial təkliyə meyilli ola bilərlər.
Şizotipal Şəxsiyyət Pozğunluğu:
Çox qəribə düşüncələr, anormal inanclar və gözlə görülən davranışlar göstərirlər. İnsanlar özlərini özəl qabiliyyətlərə malik olduqlarını və ya böyük təhdidlər hiss etdiklərini düşünə bilərlər.
Bu pozğunluğu olan şəxslər qəribə davranışlar və sosial qəribəliklər nümayiş etdirir və soyuq sosial əlaqələrə sahib olurlar.
2. B Gruplu Şəxsiyyət Pozğunluqları:
Bu qrup, daha emosional və impulsiv davranışları əhatə edir və aşağıdakı pozğunluqları əhatə edir:
Histerik (Sınıfda) Şəxsiyyət Pozğunluğu:
İnsanlar çox diqqət çəkmək istəyirlər və emosional reaksiyaları çox güclüdür. Bu şəxslər, görünüşlərini və davranışlarını cəlbedici və maraqlı etmək üçün sübut edici davranışlar sərgiləyirlər.
Duyğusal həssaslıq, dramatik davranışlar və emosional vəziyyətlərin dəyişkənliyi ilə xarakterizə olunur.
Antisosial Şəxsiyyət Pozğunluğu:
Bu pozğunluğu olan insanlar, başqalarının hüquqlarına və sosial qaydalara hörmət etmirlər. Manipulyasiya, aldatma və agressivlik ilə yanaşı, sosial məsuliyyətlərə qarşı məsuliyyətsiz davranırlar.
Bu pozğunluq ən çox uşaq yaşlarında başlar və davranış pozğunluqları ilə yanaşı, genetik amillər də rol oynaya bilər.
Narsisistik Şəxsiyyət Pozğunluğu:
İnsanlar özlərini həddindən artıq əhəmiyyətli, yüksək təqdirə layiq və digər insanlardan üstün hiss edirlər. Sosial əlaqələrdə empati eksikliyi və başqalarının hisslərini nəzərə almamaq əsasdır.
Bu şəxslər, davamlı təqdir və diqqət istəyir, amma özlərini görünüşlərinə və kimliklərinə qarşı həddindən artıq təvazökar hiss edə bilərlər.
Borderline (Sərhəd) Şəxsiyyət Pozğunluğu:
İnsanlar sabit olmayan emosiyalar, aşağı özünə hörmət, impulsiv davranışlar və güvən məsələləri ilə qarşılaşırlar. Ən çox münasibətlərdə və öz kimliyində sabitsizlik nümayiş etdirirlər.
Bu pozğunluq özünə zərər vermə və ya intihar cəhdləri ilə əlaqələndirilə bilər.
3. C Gruplu Şəxsiyyət Pozğunluqları:
Bu pozğunluqlar, daha çox narahatlıq, gərginlik və bədəndəki mübarizə hissi ilə əlaqələndirilir.
Qaçınma Şəxsiyyət Pozğunluğu:
İnsanlar, bütün həyatlarında tənqidə qarşı həssasdırlar və özlərini social izolyasiya vəziyyətində hiss edirlər. Onlar günahkarlıq hissi, bəşəriyyətə qarşı qorxu və çətin vəziyyətlərdən qaçma ilə qarşılaşırlar.
Bu pozğunluğu olan insanlar, sosial hadisələrdən çəkilir, ağır emosional stress və özünə inamsızlıq yaşayırlar.
Asılı Şəxsiyyət Pozğunluğu:
Bu şəxslər, öz qərarlarını qəbul etməkdə çətinlik çəkirlər və başqalarına tamamilə asılıdırlar. Onlar öz güclərini hiss etmir və başqalarının fikirlərinə çox bağlıdırlar.
Bağımlılıq davranışları və özünü təsdiq etməmək müşahidə olunur.
Obsesif-Kompulsiv Şəxsiyyət Pozğunluğu:
Dəqiq və mükəmməl olmaq istəyir, lakin bu onların həyatlarını idarə etmələrinə və sosial əlaqələrini inkişaf etdirmələrinə mane olur.
Bu pozğunluq olan insanlar, hər şeyin qaydada və mükəmməl olması üçün nəzarət etmək və hisslərdən uzaq durmaq istəyirlər.
Şəxsiyyət Pozğunluqlarının Müalicəsi:
Şəxsiyyət pozğunluqlarının müalicəsi psixoterapiya, bilişsel davranış terapiyası (CBT) və dərman terapiyaları vasitəsilə mümkündür. Müalicə zamanı şəxsin davranışlarını dəyişdirmək, hisslərini idarə etmək və sosial əlaqələrini gücləndirmək ön planda olur. Psixoterapiya müalicəsində, şəxsiyyət pozğunluğunun fərdi xüsusiyyətlərinə uyğun yanaşmalar tətbiq edilir.
Nəticə:
Şəxsiyyət pozğunluqları, insanların davranışlarını, emosiyalarını və sosial əlaqələrini mənfi təsir edən uzunmüddətli psixoloji vəziyyətlərdir. Bu pozğunluqların müalicəsi zaman alır, amma doğru yanaşmalarla, şəxslərin həyat keyfiyyətini artırmaq mümkündür. Psixoterapiya və sosial dəstək, şəxsiyyət pozğunluqlarının idarə edilməsi və müalicəsi üçün vacib amillərdir.